1717'de Osmanlı'da Çiçek Hastalığına Karşı Ne Yapılıyordu?

Bu bölümde ne anlatılıyor?

"Bizde bu kadar ölümcül ve yaygın olan çiçek hastalığı, burada tamamen zararsız." 1717'de İngiltere'nin İstanbul elçisinin karısı Lady Mary Wortley Montagu, Edirne'den bir arkadaşına yazdığı mektupta yaşlı kadınların her Eylül fındık kabuğuyla yaptığı çiçek aşısını anlattı ve bunu İngiltere'de yaymaya karar verdi. Bu bölümde onun mektuplarını okuyoruz: donmuş Tuna, Karlofça'daki savaş alanı, Belgrad'da Arap şiiri okuyan Ahmet Bey, Sofya hamamında iki yüz kadın ve korse olayı, Meriç kıyısında kahve içenler, peçe ve ferace, sultanın camiye gidiş alayı, sadrazamın karısı ve güzel Fatma, Edirne'de esnaf alayı, Pera ve Hafise Sultan. Lady Mary'nin yorumları bir İngiliz aristokratın yorumlarıdır; onları onun yorumları olarak aktarıyoruz. Alıntılar 1816 İngilizce baskısından kendi Türkçe aktarımımızdır.

Video bölümleri

1. 0:00Sofya hamamında bir yabancı
2. 1:04Lady Mary kimdi?
3. 1:57Donmuş Tuna
4. 2:47Karlofça ve Belgrad
5. 3:45Ahmet Bey
6. 4:44Edirne yolu
7. 5:44Sofya hamamı
8. 6:41"Kadınların kahvehanesi"
9. 7:29Meriç kıyısında
10. 8:27Türk kıyafeti, peçe ve ferace
11. 9:29Veba ve bir mektup
12. 10:20Fındık kabuğundaki aşı
13. 11:23"Yurtsever olacak kadar"
14. 12:23Sultanın alayı
15. 13:19Develer, leylekler ve sedirler
16. 14:11Sadrazamın karısı
17. 15:12Güzel Fatma
18. 16:08Edirne çarşısı ve esnaf alayı
19. 17:15İstanbul yolu ve Pera
20. 18:17Belgrad Ormanı ve Babil kulesi
21. 19:23Hafise Sultan ve dervişler
22. 20:21Mektuplardan sonra
23. 21:13Sonraki bölüm: Bir Osmanlı elçisi Paris'te (Yirmisekiz Mehmed Çelebi)

Kaynaklar

Birincil kaynak

• Letters of Lady Mary Wortley Montague: Written During Her Travels in Europe, Asia, and Africa (1816 baskısı). Archive.org: lettersladymaryw00mont.

Notlar

• Mektuplardaki tarihler eski (Jülyen) takvime göredir. Aşı mektubu Edirne, 1 Nisan tarihlidir; alıcı metinde yalnızca "Mrs. S. C." olarak geçer.
• "Ölen kimse yok" ifadesi Lady Mary'nin kendi iddiasıdır; aşılama tamamen risksiz değildi.
• Oğlunun İstanbul'da aşılanması, 1721 Londra salgınında kızının aşılanması ve Edward Jenner'in 1796 inek çiçeği aşısı mektuplarda yer almaz; genel tarih bilgisidir.
• Lady Mary, Selimiye Camii'ni I. Selim'e bağlar; cami II. Selim'indir. Hafise Sultan'ın adı baskıda bozuk geçer; yaygın okunuşuyla verilmiştir.
• Mektupların bir kısmının sonradan düzenlendiği bilinmektedir.

Görseller ve lisanslar

• Jean-Baptiste Vanmour ve atölyesinin resimleri (Lady Mary ve oğlu, III. Ahmed, Damat İbrahim Paşa, Türk hanımları, sultanın alayı, elçi kabulü, dervişler); Recueil Ferriol gravürleri (1714); Levni ve Surname-i Vehbi minyatürleri (yak. 1720); Charles Jervas ve Joseph Highmore'un Lady Mary portreleri; Petervaradin Muharebesi (Bredael) ve Belgrad kuşatması (1717) resimleri; Melling'in Belgrad Ormanı gravürü (1819); Favray ve Probst'un İstanbul görünümleri; Edward Jenner portresi (Northcote); 1802 tarihli aşı çizimi; Caroline, Alexander Pope ve Mary Stuart portreleri; Francis Smith'in hamama giden hanım resmi: Wikimedia Commons, kamu malı. Sahnelerin kendisini göstermeyen görseller temsilî olarak işaretlenmiştir.
• Harita: Natural Earth (kamu malı); çizgi yaklaşıktır.

Seslendirme ve müzik ElevenLabs ile üretilmiştir (ticari lisans). Senaryo ve kaynak kontrolü Dünün İnsanları'na aittir; bu videoda yapay zekâ destekli araçlar kullanılmıştır.