500 Yıl Önce Gaziantep: Ayntab Mahkemesinde Sıradan İnsanlar, 1540

Bu bölümde ne anlatılıyor?

1540–41'de Ayntab (bugünkü Gaziantep) mahkemesinde tutulan iki defter, bir Osmanlı taşra şehrinin bir yılını sıradan insanların sesiyle anlatıyor. Kocası yedi yıldır kayıp olan Tâtâr, babasının adı yazılmış ama yaşı yazılmamış İne, evindeki derslere erkekler katıldığı için şehirden sürülen Hâciye Sabah ve hikâyesinin sonunu bilmediğimiz Hiyamlı Fatma. Bu bölümde kadı mahkemesinin nasıl işlediğini, "töhmet" kelimesini, Ayntab'ın 1516'dan sonraki hayatını ve tarihçi Leslie Peirce'ün "Ahlak Oyunları" kitabının arkasındaki belgeleri anlatıyoruz. Kayıtlardan yapılan alıntılar, yayımlanmış çevirilere dayanan kendi aktarımımızdır.

Video bölümleri

1. 0:00Fatma, 1541 yazı
2. 0:56İki defter ve bir yıllık pencere
3. 2:45Ayntab Osmanlı'ya geçiyor
4. 3:59On bin kişilik bir şehir
5. 5:39Mahkemeye kimler gelirdi?
6. 6:39Bir kadı mahkemesi nasıl işlerdi?
7. 8:32Tâtâr bint-i Mehmed'in davası
8. 9:44İne, Maksud'un kızı
9. 10:52Yeni kadı Hüsameddin Efendi
10. 11:34Hâciye Sabah'ın dersleri
11. 12:26"Nâ-meşrû ve nâ-makûl"
12. 13:25Hiyam köyü ve Mustafa Çelebi
13. 15:04Fatma'nın davası
14. 16:00Defter bitiyor
15. 16:37Namus değil, töhmet
16. 17:41Sopa değil para cezası
17. 18:37Bir yıldan geriye kalanlar
18. 19:39Sonraki bölüm: Üsküdar'da Mahkeme Günü

Kaynaklar

Birincil kaynaklar

• Ayntab Şer'iyye Sicilleri No. 2 ve No. 161 (Millî Kütüphane, Ankara), 1540–41. Kayıtlar: Tâtâr bint-i Mehmed, AS 2 s. 87/3 (11 Temmuz 1541); Fatma davası AS 2: 320b, 327c, 328a; Zeyneb, AS 2: 253e.

Araştırmalar

• Leslie Peirce, Morality Tales: Law and Gender in the Ottoman Court of Aintab (University of California Press, 2003). Türkçesi: Ahlak Oyunları: 1540–1541 Osmanlı'da Ayntab Mahkemesi ve Toplumsal Cinsiyet, çev. Ülkün Tansel (Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2005).
• Leslie Peirce, "Le dilemme de Fatma. Crime sexuel et culture juridique dans une cour ottomane au début des Temps modernes", Annales HSS 53/2 (1998): 291–319.
• Iris Agmon, Morality Tales incelemesi (H-Net).
• İsmail Kıvrım, "XVII. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Boşanma Olayları (Ayıntab Örneği)", GAÜ Sosyal Bilimler Dergisi 10/1 (2011).
• Turan Açık, OTAM 35 (2014); Kenan Yıldız, Arşiv Dünyası (2019).
• TDV İslâm Ansiklopedisi: "Gaziantep", "Kadı", "Muhzır", "Şürût ve Sicillât", "Irâkeyn Seferi".
• 373 Numaralı Ayntab Livası Mufassal Tahrir Defteri (1543), Defter-i Hâkânî Dizisi V (BOA, 2000).

Görseller ve lisanslar

• Osmanlı minyatürleri, tuğra, hat albümü, İznik çinileri, kumaş ve halı, Pieter Coecke van Aelst'in 1553 tarihli "Ces moeurs et fachons de faire de Turcz" frizi, Girault de Prangey'in Halep dagerotipi: The Metropolitan Museum of Art, Open Access (CC0).
• Abraham de Bruyn'ün 1581 kıyafet gravürleri ve Melchior Lorck'un Sultan Süleyman portresi: Rijksmuseum (kamu malı).
• 18–19. yüzyıl gravürleri: Wellcome Collection (Public Domain Mark).
• Ayntab'ın 1540'lara ait bir görseli bilinmediği için görseller temsilidir; sonraki dönemlere ait olanlar ekranda belirtilmiştir. Harita: Natural Earth (kamu malı).

Seslendirme ve müzik ElevenLabs ile üretilmiştir (ticari lisans). Senaryo ve kaynak kontrolü Dünün İnsanları'na aittir; bu videoda yapay zekâ destekli araçlar kullanılmıştır.