Bu bölümde ne anlatılıyor?
29 Ekim 1923 akşamı Ankara'da yeni bir hükümet kurulamıyordu. Aynı akşam saat 20.30'da Meclis, Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun birinci maddesine tek bir cümle ekledi: "Türkiye Devletinin şekl-i hükûmeti Cumhuriyettir." 20.45'te Mustafa Kemal Paşa 158 oyla, oybirliğiyle ilk Cumhurbaşkanı seçildi.
Bu belgeselde Ekim 1923'teki hükümet bunalımını, 28 Ekim akşamı Çankaya'daki yemeği, 29 Ekim oturumunu ve 30 Ekim'de kurulan ilk hükümeti TBMM tutanakları ve Nutuk üzerinden anlatıyoruz. Yaygın yanlışlara da bakıyoruz: Kanun 158 oyla değil, el kaldırılarak kabul edildi; oturumu İsmet Paşa değil, İkinci Reisvekili Çorum mebusu İsmet Bey yönetti.
Video, Mustafa Kemal'in 29 Ekim 1933 Onuncu Yıl Nutku'nun özgün ses kaydından "Ne mutlu Türk'üm diyene!" sözleriyle bitiyor.
Cumhuriyet Bayramınız kutlu olsun.
Bu belgeselde:
0:00 Giriş
1:10 Ankara, 1923
2:14 Meclis açılıyor
3:09 İlk anayasa
4:09 Savaştan barışa
4:54 Saltanatın sonu
5:51 Lozan ve yeni meclis
6:58 İstanbul ve Ankara
8:08 Bunalım başlıyor
9:03 Bakanlar çekiliyor
10:12 Çankaya'da yemek
11:27 Gece yarısı müsvedde
12:17 Sabah grup toplantısı
13:11 Akşam altı
14:04 Tutanağın dili
15:28 Yunus Nadi kürsüde
16:20 Birinci madde
17:15 Öteki maddeler
18:33 El kaldırma
19:35 158 oy
20:33 Kürsüde
21:18 101 pare top
22:04 Telgraflar
23:00 30 Ekim: hükümet
24:20 İstanbul'dan sesler
25:47 Avrupa basını
26:49 Yanlış bilinenler
27:57 Sonraki adımlar
29:01 Sofradakiler, salondakiler
30:13 On yıl sonra
31:46 Kapanış
Belgeler
• TBMM Zabıt Ceridesi, Devre II, Cilt 3: 42. İçtima (27.10.1923), 43. İçtima (29.10.1923), 44. İçtima (30.10.1923)
• 364 sayılı Teşkilât-ı Esasiye Kanununun Bazı Mevaddının Tavzihan Tadiline Dair Kanun (29.10.1923), TBMM Kanunlar arşivi
• 85 sayılı Teşkilât-ı Esasiye Kanunu (20.01.1921)
• Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk (1927)
• Onuncu Yıl Nutku, 29 Ekim 1933 (metin ve ses kaydı)
Kaynaklar
• Atatürk Ansiklopedisi: "Ali Fethi Okyar", "10. Yıl Marşı"
• TDV İslâm Ansiklopedisi: "Türkiye Büyük Millet Meclisi", "Mehmed VI", "Lozan Antlaşması"
• Alev Coşkun, Cumhuriyetin ilanı üzerine yazılar
• Vidinlioğlu, Alman basınında Cumhuriyetin ilanı (ATAM)
• Okur & Berk, "How the U.S. Press Perceived the Proclamation of the Republic in Türkiye?", Selçuk Üni. Türkiyat Araştırmaları Dergisi 59 (2023)
• İBB, Cumhuriyet Dönemi İstanbul Basını
Notlar
• Nutuk'tan ve tutanaklardan yapılan alıntıların bir kısmı günümüz Türkçesine sadeleştirilmiştir.
• Bakanların istifa kararının 25 mi 26 Ekim akşamı mı alındığı ve adayları kimin önerdiği kaynaklarda farklıdır; videoda iki görüş de verilmiştir.
• Alman gazetelerine dair bilgiler bir akademik çalışmanın aktarımıdır.
Görseller ve ses
• Wikimedia Commons (kamu malı): TBMM ve Ankara fotoğrafları, Resimli Gazete sayfaları, BnF (Gallica) fotoğrafları; Onuncu Yıl Nutku ses kaydı (PD-TR). Eser bilgileri ekranda belirtilmiştir.
• Grafikler: Dünün İnsanları
• Seslendirme ve müzik ElevenLabs ile üretilmiştir.
