Bu bölümde ne anlatılıyor?
24 Temmuz 1660'ta İstanbul'da Odunkapısı'ndaki bir sandıkçı dükkânında çıkan yangın, poyrazla büyüdü ve yaklaşık iki günde şehrin üçte ikisini yaktı. Haberi padişaha kurala aykırı biçimde ilk ulaştıran vezir idam edildi; halkı saray bahçesine alan bostancıbaşı ise ödüllendirildi.
Saray görevlisi Mehmed Halife, Langa'lı Ermeni kâtip Eremya Çelebi ve şair Kâtibzade'nin tanıklığıyla yangının yolunu, ölü sayısındaki büyük farkı, açlığı, göçü ve salgını izliyoruz. Ardından yarım asırdır bitmeyen Yeni Cami'nin küllerin arasından nasıl tamamlandığını ve Eminönü'nün nasıl değiştiğini anlatıyoruz.
Not: Yangının süresi ve ölü sayısı kaynaklara göre değişir (36 ile 49 saat; 2.700 ile 40.000 kişi). Videoda kaynakların verdiği aralıklar ayrı ayrı aktarılmıştır. Yahudi kiracıların bölgeden çıkarılmasının nasıl yorumlanacağı tarihçiler arasında tartışmalıdır.
Bu belgeselde:
0:00 Giriş
1:09 Kıvılcım
2:18 Ahşap şehir
3:47 Galata'dan uyarı
4:52 Padişah uzakta
6:11 Sarayda kalan adam
7:38 Keresteciler
9:05 Süleymaniye'nin minareleri
10:23 Kebecihanı
11:39 Ateşin üç kolu
12:56 Langa'lı genç
14:22 Sığınaklar
15:45 Söndürmek
17:13 Kaç saat sürdü?
18:33 Duman dağıldığında
19:51 Kaç kişi öldü?
21:07 Eremya'nın sayımı
22:34 Haberi kim verecek?
23:46 Ödül ve azil
25:03 Konuşma yasağı
26:23 Açlık ve göç
27:45 Kıtlık ve salgın
28:57 Yarım kalan cami
30:22 Turhan Sultan
31:42 Harabeleri gezen vâlide
33:08 Kiracılar
34:23 Mahkeme kaydı
35:41 Baer'in yorumu
36:53 Vaiz
38:05 Yeni Cami açılıyor
39:24 Çarşı ve türbe
40:40 Kim gördü, kim duydu?
41:56 Aynı yer yine yanıyor
43:16 Tulumbacılara giden yol
44:42 Kapanış
Kaynaklar
• Kenan Yıldız, "1660 Büyük İstanbul Yangını", Büyük İstanbul Tarihi, "Doğal ve Beşerî Afetler" bölümü, s. 489-493
• Kenan Yıldız, 1660 İstanbul Yangınının Sosyo-Ekonomik Tahlili, doktora tezi, Marmara Üniv., 2012/2013
• Marc David Baer, "The Great Fire of 1660 and the Islamization of Christian and Jewish Space in Istanbul", IJMES 36/2 (Mayıs 2004), s. 159-181, DOI 10.1017/S002074380436201X
• M.D. Baer, Honored by the Glory of Islam: Conversion and Conquest in Ottoman Europe (Oxford UP, 2008), 4. bölüm "Islamizing Istanbul"
• A. Vefa Çobanoğlu, "Yenicami Külliyesi", TDV İslâm Ansiklopedisi (2013)
• Filiz Karaca, "Turhan Sultan", TDV İA c. 41
• Abdülkadir Özcan, "Mehmed IV", TDV İA c. 28 (2003)
• Ziya Yılmazer, "Eremya Çelebi", TDV İA (1995)
• "Mehmed Halîfe", TDV İA
• Fahri Ç. Derin, "Abdi Paşa, Nişancı", TDV İA
Görseller
• Wikimedia Commons (kamu malı, CC0, CC BY ve CC BY-SA lisanslı; eser ve sanatçılar ekranda belirtilmiştir)
• Haritalar ve grafikler: Dünün İnsanları (şematik)
• "Temsilî canlandırma" yazan sahneler yapay zekâ ile üretilmiştir; olayın birebir görüntüsü değildir.
Anlatım yapay zekâ sesiyle yapılmıştır.
